Vaşinqtonun təzyiq strategiyası: İrandaki etirazlar və Yaxın Şərqdə eskalasiya ehtimalı - ŞƏRH

ABŞ administrasiyasının İranda baş verən etirazların sərt şəkildə yatırılmasına cavab olaraq güc tətbiqi variantlarını müzakirə etməsi Vaşinqtonun bu prosesi təkcə daxili insan haqları məsələsi kimi deyil, daha geniş geosiyasi və təhlükəsizlik problemi kimi qiymətləndirdiyini göstərir. Donald Tramp administrasiyası üçün İran rejiminin daxili sabitliyi, onun regional davranışı və nüvə ambisiyaları bir-biri ilə sıx bağlıdır. Buna görə də etirazlara cavab yalnız diplomatik bəyanatlarla məhdudlaşmır, real təsir gücü olan mexanizmlər gündəmə gətirilir. ABŞ bu yolla həm rejimin daxili repressiya imkanlarını zəiflətmək, həm də regiondakı müttəfiqlərinə güclü siyasi siqnal göndərmək niyyətindədir.

Müzakirə olunan variantların iqtisadi sanksiyalarla yanaşı kiberhücumlar və birbaşa hərbi əməliyyatları əhatə etməsi Vaşinqtonun eskalasiya pillələrini açıq saxladığını göstərir. İqtisadi sanksiyalar İranın onsuz da zəif olan maliyyə və enerji sektoruna əlavə zərbə vurmaq məqsədi daşıyır. Kiber əməliyyatlar təhlükəsizlik strukturlarının koordinasiyasını, rabitə sistemlərini və nəzarət mexanizmlərini pozmaq üçün nəzərdə tutula bilər. Birbaşa hərbi əməliyyatlar isə genişmiqyaslı müharibədən daha çox, çəkindirici və simvolik xarakterli məhdud zərbələr formasında gündəmə gələ bilər.

ABŞ-nin İrana qarşı mümkün güc tətbiqi regionda təhlükəsizlik mühitini kəskin şəkildə dəyişdirə bilər. Fars körfəzi və xüsusilə Hörmüz boğazı qlobal enerji nəqli baxımından strateji əhəmiyyət daşıdığı üçün burada yaranacaq hərbi gərginlik beynəlxalq bazarlara dərhal təsir göstərəcək. Neft və qaz daşımalarının risk altına düşməsi enerji qiymətlərinin sürətlə yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, regionda yerləşən ABŞ hərbi bazaları potensial hədəflərə çevrilərək qarşıdurmanın coğrafiyasını genişləndirə bilər. Belə bir ssenaridə regional sabitlik ciddi şəkildə zədələnər. İranın təsir dairəsində olan İraq, Suriya, Livan və Yəmən kimi ölkələrdəki silahlı qruplar daha aktiv mövqe tuta bilər. Bu qruplar ABŞ və onun müttəfiqlərinə qarşı hücumları artıraraq qarşıdurmanı dolayı yollarla genişləndirə bilər. Nəticədə lokal xarakterli zərbələr bir-birini qidalandıran regional böhranlar zəncirinə çevrilə bilər.

İranın cavabı klassik müharibə formatından daha çox asimmetrik xarakter daşıyacaq. Tehran ABŞ ilə birbaşa genişmiqyaslı toqquşmadan yayınmağa çalışaraq proksi qüvvələr üzərindən cavab verməyi üstün tutar. ABŞ bazalarına dolayı hücumlar, Körfəz ölkələrində enerji infrastrukturlarına qarşı təxribatlar və dənizdə tanker təhlükəsizliyinin pozulması bu strategiyanın əsas elementləri ola bilər. Bu addımlar İranın qarşı tərəfə baha başa gələn, lakin idarə olunan risk yaratmaq niyyətini əks etdirir.

Siyasi və ideoloji müstəvidə isə İran hakimiyyəti etirazları “xarici müdaxilə” narrativi ilə əlaqələndirərək daxildə daha sərt tədbirlərə əl ata bilər. Bu, bir tərəfdən etirazları boğmaq, digər tərəfdən isə cəmiyyət daxilində milli səfərbərlik və anti-Qərb ruhunu gücləndirmək məqsədi daşıyır. Belə şəraitdə daxili azadlıqların daha da məhdudlaşdırılması ehtimalı yüksəlir və rejim öz mövqeyini təhlükəsizlik diskursu üzərindən möhkəmləndirməyə çalışır.

İranın əlində olan ən ciddi təzyiq alətlərindən biri isə nüvə proqramıdır. ABŞ-nin hərbi və ya kiber addımlarına cavab olaraq Tehran nüvə fəaliyyətlərini sürətləndirə və beynəlxalq nəzarət mexanizmlərini daha da zəiflədə bilər. Bu isə Qərb üçün yeni və daha təhlükəli bir mərhələnin başlanğıcı deməkdir. Nüvə kartı İranın həm diplomatik, həm də strateji manevr imkanlarını genişləndirir.

Ərəb ölkələrinin mövqeyi isə ziddiyyətlidir. Körfəz ölkələri rəsmi bəyanatlarda gərginliyin azaldılmasına çağırış etsələr də, qeyri-rəsmi səviyyədə ABŞ ilə təhlükəsizlik koordinasiyasını gücləndirə bilərlər. Bu ölkələr İranın regional təsirinin zəifləməsində maraqlıdır, lakin müharibənin öz ərazilərinə keçməsi ehtimalı onları ciddi şəkildə narahat edir. Xüsusilə, enerji infrastrukturlarının hədəfə çevrilməsi Körfəz monarxiyaları üçün əsas risk faktorudur.

İraq və Livan kimi ölkələr isə ABŞ-İran qarşıdurmasının birbaşa təsir zonasına çevrilə bilər. Bu ölkələrdə onsuz da zəif olan siyasi balans daha da pozula, daxili parçalanma dərinləşə bilər. Xarici güclərin qarşıdurması daxili aktorların mövqelərini sərtləşdirərək idarəolunmaz təhlükəsizlik mühiti yarada bilər.

İsrail bu prosesdə ən sərt və aktiv mövqe tutan tərəf kimi çıxış edər. Tel-Əviv ABŞ-nin İran əleyhinə addımlarını açıq şəkildə dəstəkləyərək bunu İranın nüvə və raket proqramlarına qarşı fürsət kimi qiymətləndirə bilər. Eyni zamanda Hizbullah və digər İran yönümlü qruplara qarşı preventiv əməliyyatlar intensivləşə bilər. Lakin bu, İsrail üçün də ciddi risklər yaradır, xüsusilə Livan-Suriya xəttində genişmiqyaslı müharibə ehtimalını artırır.

Ümumilikdə, ABŞ-nin İrana qarşı güc tətbiqi qısa müddətdə Tehran üzərində təzyiqi artıra bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə regionu daha parçalanmış və qeyri-sabit hala gətirmək riski daşıyır. Məhdud və nəzarətli zərbə kimi başlayan prosesin sürətlə eskalasiyaya uğrayaraq regional müharibəyə çevrilməsi əsas təhlükə olaraq qalır. Bu səbəbdən istənilən addım təkcə İran-ABŞ üçün münasibətləri deyil, bütün Yaxın Şərq üçün ciddi nəticələr doğura bilər.

Hikmət Həsənov