Dünya Üçüncü Dünya müharibəsinin astanasında: qlobal təhlükəsizlik sisteminin böhranı - TƏHLİL

Müasir dünya getdikcə daha mürəkkəb və təhlükəli geosiyasi mərhələyə daxil olur. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə artan gərginlik, ABŞ-nin xarici siyasətindəki dəyişikliklər və böyük dövlətlər arasında rəqabətin güclənməsi beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ciddi böhran yaşadığını göstərir.

Artıq söhbət yalnız ayrı-ayrı regional münaqişələrdən getmir. Dünyada mövcud güc balansı dəyişir, beynəlxalq hüququn təsir imkanları zəifləyir və dövlətlər öz maraqlarını təmin etmək üçün hərbi gücdən istifadəyə daha çox meyil göstərirlər.

Əsas sual isə budur: dünya yeni qlobal müharibəyə doğru gedirmi, yoxsa mövcud böhranlar beynəlxalq münasibətlər sisteminin yenidən formalaşmasının bir hissəsidir?

İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq sistem dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, beynəlxalq hüquq və iqtisadi əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanırdı. Bu sistem heç vaxt mükəmməl olmayıb. Müxtəlif dövrlərdə müharibələr, işğallar və hərbi müdaxilələr baş versə də, böyük dövlətlər arasında müəyyən qaydaların qorunması qlobal sabitlik üçün mühüm rol oynayırdı. Son illərdə isə həmin qaydalar getdikcə daha çox sınağa çəkilir.

Bir tərəfdə beynəlxalq ticarətə, iqtisadi əməkdaşlığa və kollektiv təhlükəsizliyə əsaslanan yanaşma, digər tərəfdə isə təsir dairələrinin genişləndirilməsi, ərazi nəzarəti və hərbi güc vasitəsilə siyasi məqsədlərə nail olmaq cəhdləri dayanır.

Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi bu tendensiyanın ən ciddi nümunəsidir. Böyük dövlətlərin qonşu ölkələrin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə münasibəti beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyini müəyyən edən əsas məsələlərdən birinə çevrilib.

2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı genişmiqyaslı müharibə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişdirdi. Moskva Ukraynanın müqavimət imkanlarını və Qərbin dəstəyini düzgün qiymətləndirmədi. Müharibənin qısa müddətdə başa çatacağı gözləntisi özünü doğrultmadı. Əksinə, Ukrayna cəmiyyəti daha da birləşdi, ölkənin milli kimliyi gücləndi və Qərblə hərbi-siyasi əməkdaşlığı genişləndi. Müharibənin digər mühüm nəticəsi NATO-nun genişlənməsi oldu. Finlandiya və İsveçin alyansa qoşulması Rusiyanın təhlükəsizlik siyasəti baxımından ciddi geosiyasi dəyişiklik yaratdı. Bu hadisələr bir daha göstərdi ki, hərbi gücün üstünlüyü siyasi məqsədlərə nail olmaq üçün kifayət deyil. Əraziyə nəzarət etmək, qarşı tərəfin müqavimətini qırmaq və uzunmüddətli siyasi nəticə əldə etmək tamamilə fərqli məsələlərdir.

Yaxın Şərqdəki vəziyyət beynəlxalq təhlükəsizlik üçün digər ciddi risk mənbəyidir. Xüsusilə İran ətrafında yenidən başlaya biləcək mümkün hərbi eskalasiya yalnız region ölkələrinə deyil, dünya iqtisadiyyatına da təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri Hörmüz boğazıdır. Dünya enerji ticarətinin mühüm hissəsi bu strateji dəniz marşrutundan keçir. Boğazda gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması neft və qaz qiymətlərinin artmasına, beynəlxalq ticarətin bahalaşmasına və qlobal inflyasiyanın sürətlənməsinə səbəb ola bilər.

Bir dövlətin hərbi infrastrukturunu məhv etmək, onun siyasi sistemini dəyişdirmək və uzunmüddətli sabitlik yaratmaq fərqli məqsədlərdir. Hərbi üstünlük siyasi uğurun təminatı deyil.

Rusiya və Çin arasında əməkdaşlıq beynəlxalq güc balansına ciddi təsir göstərir. Hər iki dövlət ABŞ-nin və Qərbin qlobal təsir imkanlarının məhdudlaşdırılmasında müəyyən ortaq maraqlara malikdir. Lakin onların strateji məqsədləri eyni deyil. Rusiya keçmiş sovet məkanında təsirini qorumağa və böyük dövlət statusunu bərpa etməyə çalışır. Çin isə iqtisadi inkişafı, texnoloji üstünlüyü, enerji təhlükəsizliyini və beynəlxalq ticarət əlaqələrini genişləndirməyi prioritet hesab edir. Bu səbəbdən Moskva ilə Pekin arasındakı münasibətləri dəyişməz və tamamilə bərabərhüquqlu ittifaq kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Hər iki tərəf əməkdaşlıqdan öz milli maraqları çərçivəsində faydalanmağa çalışır.

Ukrayna müharibəsi Avropa dövlətlərini müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərinə yenidən yanaşmağa məcbur etdi. Uzun illər ABŞ-nin hərbi təminatlarına güvənən Avropa indi öz müdafiə imkanlarını gücləndirməyə, hərbi sənayesini inkişaf etdirməyə və enerji asılılığını azaltmağa çalışır. Müdafiə xərclərinin artırılması, yeni silah sistemlərinin alınması və regional hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu prosesin əsas istiqamətləridir. ABŞ və Avropa arasında yaranan fikir ayrılıqları da bu dəyişiklikləri sürətləndirir. Avropa artıq öz təhlükəsizliyinin yalnız Vaşinqtonun siyasi qərarlarından asılı olmasını istəmir. Bununla belə, Avropanın strateji müstəqilliyi ABŞ ilə münasibətlərin tamamilə qırılması demək deyil. Əsas məqsəd daha müstəqil qərar qəbul etmək imkanına sahib olmaqdır.

Son dövrlərdə Rusiya rəsmilərinin Avropa və NATO ilə mümkün hərbi qarşıdurma barədə bəyanatları nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Bu ritorika artıq təkcə ümumi siyasi xəbərdarlıqlarla məhdudlaşmır, birbaşa hərbi cavab, nüvə silahından istifadə və Avropa dövlətlərinə zərbə endirilməsi ehtimallarını da əhatə edir.

Son 13 ay ərzində Rusiya rəhbərliyinin və yüksək vəzifəli rəsmilərinin Avropa ilə mümkün müharibə və hərbi qarşıdurma barədə ən azı 8 konkret bəyanatı görünür.

Bu ritorikanın iki əsas məqsədi ola bilər: Avropa ölkələrinə hərbi-siyasi təzyiq göstərmək və Qərbin Ukraynaya dəstəyini zəiflətmək. Digər tərəfdən, bu cür bəyanatların mütəmadi təkrarlanması yanlış hesablamalar və təsadüfi hərbi insidentlər nəticəsində qarşıdurmanın genişlənməsi riskini də artırır. Əsas məqam budur ki, Rusiya rəsmiləri bir tərəfdən Avropa ilə müharibə istəmədiklərini bildirir, digər tərəfdən isə belə müharibəyə hazır olduqlarını, hətta nüvə silahından istifadə edə biləcəklərini açıq şəkildə bəyan edirlər. Bu ziddiyyətli ritorika Avropada təhlükəsizlik narahatlığını daha da gücləndirir.

Müasir dünyanın ən ciddi təhlükələrindən biri də nüvə silahlarının yayılmasıdır. Dövlətlər beynəlxalq təhlükəsizlik təminatlarının zəiflədiyini düşündükdə öz müdafiələrini təmin etmək üçün nüvə silahına sahib olmağı daha cəlbedici hesab edə bilərlər. Bu isə təhlükəli zəncirvari proses yaradır: bir ölkənin nüvə silahı əldə etməsi digər dövlətləri də eyni istiqamətdə addım atmağa sövq edə bilər. İran ətrafında yaranan gərginlik bu məsələnin nə qədər həssas olduğunu göstərir. Diplomatik razılaşmaların və beynəlxalq nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsi nüvə silahlarının yayılması riskini artırır. Belə bir şəraitdə silahlanma yarışının qarşısının alınması, diplomatik kanalların qorunması və beynəlxalq müqavilələrin işlək vəziyyətdə saxlanılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dünyanın müxtəlif bölgələrində münaqişələrin artması avtomatik olaraq Üçüncü Dünya müharibəsinin başlanacağı demək deyil. Lakin böyük dövlətlərin birbaşa qarşıdurma ehtimalı, diplomatik əlaqələrin zəifləməsi və nüvə silahlarından istifadə riski vəziyyəti daha təhlükəli edir. Əsas risk regional münaqişələrin bir-biri ilə əlaqələnərək qlobal qarşıdurmaya çevrilməsidir. Məsələn, Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı müharibə ABŞ-nin hərbi resurslarını başqa regionlardan yayındıra bilər. Bu isə Rusiya və Çin kimi dövlətlərin strateji hesablamalarına təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, böyük dövlətlər nüvə müharibəsinin fəlakətli nəticələrini anlayırlar. Bu amil qlobal qarşıdurmanın qarşısını alan əsas maneələrdən biri olaraq qalır. Deməli, Üçüncü Dünya müharibəsi qaçılmaz deyil, lakin beynəlxalq sistemdəki gərginlik və yanlış siyasi-hərbi hesablamalar belə bir təhlükənin ehtimalını artırır.

Mövcud qlobal proseslər Azərbaycan üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa və Mərkəzi Asiyanın maraqlarının kəsişdiyi strateji regionda yerləşir. Yaxın Şərqdə və ya Cənubi Qafqaz ətrafında baş verə biləcək genişmiqyaslı qarşıdurmalar Azərbaycanın enerji ixracına, nəqliyyat dəhlizlərinə, investisiya mühitinə və regional təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə Şimal-Cənub və Orta Dəhliz kimi nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi maraqları baxımından vacibdir.mBelə şəraitdə Azərbaycanın xarici siyasətdə balansı qoruması, müdafiə imkanlarını gücləndirməsi, iqtisadi əlaqələrini şaxələndirməsi və hər hansı bir güc mərkəzindən asılı vəziyyətə düşməməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Dünya yeni və mürəkkəb geosiyasi mərhələyə daxil olur. Rusiya-Ukrayna müharibəsi ərazi işğalının yenidən böyük siyasətin alətinə çevrildiyini göstərdi. Yaxın Şərqdəki gərginlik regional münaqişələrin qlobal iqtisadi nəticələrini üzə çıxardı. ABŞ və Avropa arasındakı fikir ayrılıqları isə mövcud təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi ilə bağlı suallar yaratdı. Bütün bunlar beynəlxalq münasibətlərdə yeni güc balansının formalaşdığını göstərir. Lakin bu prosesin mütləq dünya müharibəsi ilə nəticələnəcəyini söyləmək doğru olmaz.

Tarix göstərir ki, böyük müharibələr bəzən tərəflərin qlobal qarşıdurma istəyi ilə deyil, yanlış hesablamalar, həddindən artıq özünəinam və rəqibin imkanlarının düzgün qiymətləndirilməməsi nəticəsində başlayır. Müasir dünyanın əsas təhlükəsi də məhz budur: dövlətlər öz addımlarının nəticələrini idarə edə biləcəklərinə inanır, lakin regional böhranlar qısa müddətdə qlobal fəlakətə çevrilə bilir. Dünya üçün ən vacib məsələ hərbi güc nümayiş etdirmək deyil, bu təhlükəli proseslərin qarşısını ala biləcək diplomatik və siyasi mexanizmləri qorumaqdır.

Azadxan Axundov