İsraildə seçkilər və hakimiyyət uğrunda ciddi mübarizə - TƏHLİL

Bu gün İsrailin siyasi gələcəyi baxımından həlledici günlərdən biridir. Knessetin 26-cı çağırışına keçirilən seçkilər təkcə siyasi partiyalar arasında rəqabət deyil, həm də Baş nazir Benyamin Netanyahunun hakimiyyətdə qalmaq imkanlarının, ölkənin təhlükəsizlik strategiyasının və İsrail cəmiyyətindəki dərin siyasi parçalanmanın sınağıdır.

İsraildə parlament seçkiləri ölkənin siyasi sistemində uzun müddətdir davam edən qeyri-sabitliyin növbəti mərhələsi kimi diqqət çəkir. Oktyabrın 27-də keçirilən səsvermədə təxminən 7,3 milyon seçici iştirak hüququna malikdir. Ölkə üzrə 12 018 seçki məntəqəsi fəaliyyət göstərir. Lakin seçkilərin nəticələrini yalnız hansı partiyanın daha çox səs toplaması ilə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. İsrailin parlament sistemi elə qurulub ki, hökumətin taleyi əsasən siyasi qüvvələrin koalisiya yaratmaq qabiliyyətindən asılıdır.

Seçkilərdə ümumilikdə 36 siyasi partiya iştirak edir. Sorğulara əsasən, onlardan 11–13-nün Knessetə daxil olmaq üçün tələb olunan 3,25 faizlik seçki baryerini keçəcəyi gözlənilir. Bu göstərici İsrail siyasi sistemində rəqabətin genişliyini və siyasi qüvvələrin parçalanmasını əks etdirir.

İsrail siyasətinin əsas fiqurlarından olan Benyamin Netanyahu uzun illər ərzində ölkənin siyasi gündəmini müəyyənləşdirən liderlərdən biri olub. Onun rəhbərlik etdiyi “Likud” partiyası sağ və dini-mühafizəkar siyasi qüvvələrlə əməkdaşlıq sayəsində hakimiyyətini qorumağa çalışır. Bununla belə, uzunmüddətli hakimiyyət siyasi təcrübə ilə yanaşı, məsuliyyət məsələsini də gündəmə gətirir.

2023-cü il oktyabrın 7-də baş verən hücumlardan sonra İsraildə təhlükəsizlik sisteminin fəaliyyəti, kəşfiyyatın hazırlığı və siyasi rəhbərliyin qərarları ilə bağlı müzakirələr güclənib. Netanyahu hökumətinin rəqibləri təhlükəsizlik uğursuzluqlarına görə siyasi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsini və müstəqil araşdırma aparılmasını tələb edirlər. Netanyahu isə seçki kampaniyasında əsas diqqəti təhlükəsizlik, hərbi əməliyyatlar və İran təhdidinə qarşı mübarizəyə yönəldir. Netanyahunun əsas üstünlüyü onun siyasi təcrübəsi, mövcud seçici bazası və sağçı partiyalarla formalaşmış əlaqələridir. Beləliklə, Netanyahu üçün əsas məsələ seçkidə birinci yeri tutmaqdan daha çox, 120 yerlik Knessetdə hökumət qurmağa imkan verən 61 mandatlıq çoxluğu təmin etməkdir.

İsrailin parlamentində siyasi qüvvələr arasında rəqabət uzun müddətdir ki, sabit və davamlı çoxluğun yaradılmasını çətinləşdirir. 2022-ci il seçkilərindən sonra formalaşmış 25-ci Knessetdə “Likud” 32 mandatla ən böyük fraksiya idi. Həmin parlamentdə “Yeş Atid” 24, “Dini Sionizm” 14, “Şas” 11, “Birləşmiş Tövrat Yəhudiliyi” 7, “İsrail Evimiz” isə 6 yerlə təmsil olunurdu. Sonrakı siyasi dəyişikliklər fraksiyaların tərkibinə təsir göstərsə də, 26-cı Knesset seçkilərinə qədər əsas problem dəyişməyib: ayrı-ayrı partiyaların nəticələri hökumətin gələcəyini müəyyənləşdirmək üçün təkbaşına kifayət etmir. Knessetdəki əvvəlki mandat bölgüsü və sorğu göstəriciləri bu parçalanmanı nümayiş etdirir.

2026-cı il seçkiləri ərəfəsində dərc olunan sorğularda “Yashar!” partiyası və Qadi Ayzenkotun rəhbərlik etdiyi siyasi düşərgə ön sıralarda yer alırdı. “Likud” isə əsas rəqiblərindən biri olaraq qalırdı. Naftali Bennet və Yair Lapidin rəhbərlik etdiyi “B'Yachad” siyasi birliyi də Netanyahuya alternativ formalaşdırmağa çalışan qüvvələr sırasındadır. Mərkəzçi, sağ-mərkəzçi və sol-mərkəzçi partiyaların mövqeləri arasındakı fərqlər isə vahid hökumət modelinin qurulmasını çətinləşdirir.

Seçkiqabağı sorğuların ümumi mənzərəsi göstərirdi ki, nə Netanyahu tərəfdarları, nə də onun əleyhdarları ərəb partiyalarının dəstəyi olmadan rahat parlament çoxluğu əldə edə bilirlər. Bununla belə, sorğular seçkinin yekun nəticəsi deyil. Mandat bölgüsü yalnız səslərin hesablanmasından sonra müəyyənləşəcək.

Burada vacib məqam odur ki, İsrail siyasi sistemində ən böyük partiya olmaq avtomatik olaraq baş nazir postunu təmin etmir. Prezident hökuməti formalaşdırmaq imkanına malik olduğunu düşündüyü deputata bu prosesi həyata keçirmək üçün mandat verir. Həmin şəxs isə parlamentdə kifayət qədər dəstək toplamalıdır. Buna görə də seçkilərin nəticələrindən sonra əsas siyasi mübarizənin koalisiya danışıqları mərhələsində davam etməsi mümkündür.

Keçmiş Baş Qərargah rəisi Qadi Ayzenkotun cəmi bir il əvvəl yaratdığı və rəhbərlik etdiyi “Yashar!” partiyasının seçkiqabağı mövqelərinin güclənməsi İsrail siyasətində mühüm dəyişiklik cəhdidir. Ayzenkotun hərbi təcrübəsi və təhlükəsizlik məsələlərində sərt mövqeyi ona təkcə mərkəzçi seçicilər arasında deyil, təhlükəsizlik siyasətini prioritet sayan daha geniş elektorat daxilində də dəstək qazanmaq imkanı verir.

Onun siyasi xəttinin əhəmiyyəti ondadır ki, Netanyahuya alternativ yalnız ənənəvi sol və liberal düşərgədən deyil, təhlükəsizlik məsələlərində təcrübəli, lakin hazırkı hökumətin fəaliyyətinə tənqidi yanaşan fiqurlardan da formalaşa bilər. Bu, siyasi rəqabətin xarakterini dəyişir: mübahisə yalnız sağ və sol arasında deyil, təhlükəsizliyin necə təmin edilməli olduğu və siyasi rəhbərliyin uğursuzluqlara görə hansı məsuliyyəti daşıdığı ətrafında da gedir.

Bununla belə, Ayzenkotun yüksək nəticə əldə etməsi avtomatik olaraq hökumət quracağı demək deyil. Onun əsas çətinliyi müxtəlif ideoloji istiqamətlərə malik partiyaları vahid siyasi razılaşma ətrafında birləşdirməkdir. Xüsusilə ərəb partiyaları ilə əməkdaşlıq məsələsində sərgilənən məhdudlaşdırıcı mövqe koalisiya variantlarını daralda bilər.

Belə şəraitdə Ayzenkot üçün siyasi uğurun əsas ölçüsü təkcə seçici dəstəyi deyil, seçkidən sonra kompromis imkanlarını qoruyub saxlamaq olacaq.

İsrailin ərəb vətəndaşlarının seçkilərdə iştirakı bu dəfə də koalisiya hesablamalarının mühüm hissəsinə çevrilib. Ərəb partiyalarının parlamentdə təmsilçiliyi və seçici fəallığı bir neçə mandatlıq fərqlə nəticələnə biləcək rəqabətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ərəb siyasi qüvvələri arasında da vahid mövqe yoxdur. Ra'am partiyası siyasi sistem daxilində iştirak və praktiki əməkdaşlıq xəttini müdafiə edir. Digər ərəb siyasi qüvvələri isə fərqli ideoloji və siyasi prioritetlərə malikdir. Buna görə də ərəb partiyalarının ümumi mandat sayını onların avtomatik olaraq vahid koalisiyanın tərkibində çıxış edəcəyi kimi qiymətləndirmək olmaz.

Əsas ziddiyyət ondadır ki, Netanyahuya qarşı olan bəzi siyasi qüvvələr ərəb partiyalarının parlament dəstəyindən faydalana bilsələr də, onlarla birbaşa hökumət tərəfdaşlığına getməyə hazır olmadıqlarını bildirirlər. Ayzenkotun ərəb partiyaları ilə koalisiya qurmaq imkanlarına ehtiyatla yanaşması da bu dilemmanın nümunəsidir.

Bu vəziyyət bir neçə ssenari yaradır. Ərəb partiyaları hökumət koalisiyasına daxil olmadan müəyyən qərarları dəstəkləyə, parlamentdə azlıq hökumətinin fəaliyyətinə şərait yarada və ya başqa siyasi qüvvələrlə danışıqlarda mövqelərini gücləndirə bilərlər. Lakin bu variantların hər biri əlavə siyasi razılaşmalar tələb edir.

Ərəb seçicilərin fəallığı da nəticəyə təsir edə bilər. Seçici iştirakının yüksəlməsi ərəb partiyalarının mandat sayını artıra, aşağı iştirak isə onların parlamentdəki təsirini azalda bilər. Bununla belə, bu amilin konkret nəticəsi yalnız səslərin hesablanmasından sonra müəyyənləşəcək.

İsrailin siyasi sistemində hökumət qurmaq üçün 61 mandat tələb olunur. Seçkiqabağı sorğularda heç bir siyasi düşərgənin bu həddi rahat şəkildə keçə bilməməsi hökumət danışıqlarının çətin keçəcəyini göstərirdi. The Times of Israel-in seçki göstəriciləri də siyasi qüvvələrin qarşısında duran əsas məsələnin məhz bu çoxluğu təmin etmək olduğunu vurğulayır.

Birinci ssenari Netanyahu düşərgəsinin sağçı və dini partiyalarla birlikdə hökumət qurmasıdır. Bu variant onun siyasi təcrübəsinə və mövcud tərəfdaşlıqlarına əsaslanır. Lakin nəticələr lazımi mandat sayını təmin etməzsə, bu model də kifayət etməyəcək.

İkinci ssenari Ayzenkot və digər müxalif qüvvələrin yeni koalisiya yaratmasıdır. Bunun üçün mərkəzçi və sol-mərkəzçi partiyaların mövqelərini uzlaşdırması, eyni zamanda ərəb partiyalarının mümkün rolunu müəyyənləşdirməsi lazım gələcək. Bu variantın əsas çətinliyi ideoloji fərqlər və ərəb partiyaları ilə əməkdaşlığa dair siyasi məhdudiyyətlərdir.

Üçüncü ssenari milli birlik hökumətidir. Belə modeldə rəqib düşərgələr siyasi böhranı aradan qaldırmaq üçün hakimiyyəti bölüşə və ya baş nazir postunun rotasiyası barədə razılığa gələ bilərlər. Lakin tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın zəif olması bu variantı mürəkkəbləşdirir.

Dördüncü ssenari isə uzunmüddətli danışıqlardan sonra da hökumət qurmaq mümkün olmadıqda növbədənkənar seçkilərin keçirilməsidir. Bu, İsrail siyasəti üçün yeni hadisə olmazdı. Əvvəlki illərdə də təkrar seçkilər siyasi qüvvələrin parlament çoxluğu üzərində razılığa gələ bilməməsi ilə nəticələnib.

Əgər heç bir düşərgə sabit çoxluq yarada bilməsə, İsrail siyasi qeyri-müəyyənlik dövrünə daxil ola bilər. Belə vəziyyətdə müvəqqəti hökumətin fəaliyyətini davam etdirməsi mümkün olsa da, uzunmüddətli qərarların qəbulu və siyasi islahatların həyata keçirilməsi çətinləşə bilər.

Seçki kampaniyasının diqqətçəkən tərəflərindən biri ABŞ Prezidenti Donald Trampın Netanyahuya açıq dəstəyidir. Netanyahu bu dəstəyi İran təhdidinə qarşı mübarizə və İsrail-ABŞ əməkdaşlığı kontekstində təqdim edir. Beləliklə, seçki müzakirəsi daxili idarəçilik və siyasi məsuliyyət məsələləri ilə yanaşı, regional təhlükəsizlik gündəliyi ətrafında da cəmləşir.

İran məsələsinin seçki kampaniyasında ön plana çıxması təsadüfi deyil. İsrailin təhlükəsizlik siyasəti, İranın nüvə proqramı və regiondakı silahlı qüvvələrlə bağlı narahatlıqlar seçicilərin qərarlarına təsir edə biləcək amillərdəndir. Netanyahu özünü bu təhdidlərə qarşı sərt mövqeli lider kimi təqdim edir. Rəqibləri isə təhlükəsizlik məsələlərində sərt ritorikanın siyasi məsuliyyət və idarəçilik keyfiyyəti barədə sualları arxa plana keçirməməli olduğunu vurğulayırlar.

Trampın dəstəyinin nəticələrə necə təsir edəcəyini əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Xarici siyasi dəstək müəyyən seçicilər üçün liderin beynəlxalq əlaqələrinin göstəricisi sayıla bilər, digər seçicilər isə bunu daxili siyasi müzakirələrə müdaxilə kimi qiymətləndirə bilərlər.

Buna görə də ABŞ prezidentinin mövqeyini seçkinin nəticəsini müəyyən edən həlledici amil kimi deyil, Netanyahu kampaniyasının beynəlxalq ölçülərindən biri kimi dəyərləndirmək daha əsaslıdır.

Yeni Knessetin formalaşması İsrailin təhlükəsizlik, xarici siyasət, məhkəmə sistemi və sosial-iqtisadi idarəçilik sahələrində gələcək qərarlarına təsir göstərəcək. Sağçı və dini partiyaların güclü təmsilçiliyi hazırkı siyasi kursun davam etdirilməsi ehtimalını artıra bilər. Mərkəzçi qüvvələrin mövqelərinin güclənməsi isə hökumətin fəaliyyətinə və siyasi məsuliyyət məsələlərinə fərqli yanaşmanın gündəmə gəlməsinə şərait yarada bilər.

Bununla belə, siyasi düşərgələrin seçki proqramlarını real dövlət siyasətinə çevirməsi koalisiyanın tərkibindən və tərəfdaşlar arasında əldə olunacaq razılaşmalardan asılı olacaq. Seçkiqabağı vədlərlə hökumətin praktik qərarları arasında fərq yarana bilər.

İsrailin regional siyasətinə gəlincə, yeni hökumətin İranla münasibətlər, Qəzza zolağındakı vəziyyət, Livan istiqamətində təhlükəsizlik və ABŞ ilə əməkdaşlıq məsələlərində mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Lakin bu sahələrdə konkret dəyişiklikləri yalnız seçkinin nəticələrinə əsaslanaraq əvvəlcədən müəyyənləşdirmək düzgün olmazdı.

27 oktyabr 2026-cı il seçkiləri İsraildə yalnız hakimiyyət uğrunda mübarizə deyil, həm də siyasi sistemin koalisiya qurmaq imkanlarının sınağıdır. Netanyahu öz siyasi mövqelərini qorumağa çalışır, Ayzenkot isə təhlükəsizlik təcrübəsinə əsaslanan alternativ siyasi mərkəz yaratmağa can atır. Ərəb partiyalarının mümkün rolu, dini və sağçı qüvvələrin mandatları, eləcə də seçici fəallığı nəticələrin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər.

Əsas sual kimin daha çox səs toplamasından ibarət deyil. Əsas məsələ seçkidən sonra hansı siyasi qüvvələrin bir araya gələrək 61 mandatlıq çoxluq yarada biləcəyidir. Bu mümkün olmadıqda, İsrail yenidən hökumət böhranı və təkrar seçkilər ehtimalı ilə üzləşə bilər.

Beləliklə, yeni Knessetin siyasi tərkibi İsrailin yaxın gələcəkdəki idarəçilik modelini müəyyənləşdirəcək, lakin seçkilərin yekun siyasi mənası yalnız səslərin hesablanmasından və koalisiya danışıqlarının nəticəsindən sonra aydınlaşacaq.

Azadxan Axundov