Şoyqunun mesajı: İrəvan üçün geosiyasi ultimatum? - ŞƏRH

Son illərdə Ermənistanla Rusiya arasında münasibətlər bəlkə də postsovet dövrünün ən mürəkkəb mərhələsinə daxil olub. İrəvanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından uzaqlaşması, Qərblə hərbi-siyasi dialoqu genişləndirməsi və Moskvanın vasitəçilik roluna açıq şəkildə şübhə etməsi artıq formal narazılıq səviyyəsini keçib. Bu, tərəflər arasında strateji etimad böhranıdır.

Kreml bunu “geosiyasi xəyanət” kimi görür. Ermənistan hakimiyyəti isə əksinə, Rusiyanı təhlükəsizlik öhdəliklərini yerinə yetirməməkdə və ölkənin suveren qərarvermə imkanlarını məhdudlaşdırmaqda ittiham edir. Mübahisə ritorikadan real maraqların toqquşmasına keçib. Amma məsələnin ən həssas tərəfi siyasət yox, iqtisadiyyatdır.

Ermənistanın enerji infrastrukturu, qaz təchizatı, elektrik şəbəkələri və dəmir yolu sistemi uzun illərdir Rusiya şirkətlərinin nəzarəti altındadır. Bu fakt təkcə biznes məsələsi deyil, bu, strateji asılılıqdır. İrəvan siyasi kursunu dəyişmək istəsə belə, iqtisadi sistemin dayaqları hələ də Moskva ilə sıx bağlıdır.

Paşinyan hökuməti son aylarda bu asılılığı mərhələli şəkildə azaltmağa çalışır. Rusiyaya bağlı oliqarxın nəzarətində olan elektrik şəbəkələrinin milliləşdirilməsi təşəbbüsü, ABŞ ilə kiçik modul tipli nüvə reaktorları barədə ilkin razılaşma və dəmir yollarının idarəçiliyinin yenidən nəzərdən keçirilməsi planları bu xəttin elementləridir. Bu addımlar təkcə iqtisadi qərar deyil, siyasi siqnaldır.

Məhz bu fonda Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqunun açıqlamaları diqqət çəkir. Onun mesajı diplomatik xəbərdarlıqdan daha sərt səslənir.

Dəmir yolları ilə bağlı “sistem bir anda çökə bilər” fikri texniki xəbərdarlıq kimi təqdim olunsa da, siyasi məzmun daşıyır. İnfrastrukturun Rusiya standartlarına uyğun qurulduğunu xatırlatmaq, dolayısı ilə belə bir mesaj verir: idarəetmə dəyişərsə, nəticələrinə də hazır olun. Bu, açıq blokada bəyanatı deyil, amma iqtisadi riskin xatırladılmasıdır.

Nüvə enerjisi məsələsində isə ritorika daha emosionaldır. Ermənistanın seysmik zonada yerləşdiyini vurğulamaq və yeni texnologiyaları “təhlükəli eksperiment” kimi təqdim etmək daxili ictimai rəyi hədəfləyən yanaşmadır. Burada texniki arqumentlə siyasi təsir birləşir. Məqsəd sadəcə layihəni tənqid etmək deyil, onun ətrafında şübhə mühiti formalaşdırmaqdır.

Ən mühüm məqam isə regionun təhlükəsizlik arxitekturası ilə bağlıdır. Moskva açıq şəkildə göstərir ki, Ermənistanın enerji və nəqliyyat sahəsində atdığı addımlar yalnız daxili məsələ kimi qəbul edilmir. Bu qərarlar Cənubi Qafqazın geosiyasi balansına təsir edən faktor kimi qiymətləndirilir. Yəni İrəvanın suveren qərarları, Moskvanın baxışında regional qüvvələr nisbətinə toxunan addımlardır. Bu isə tərəflər arasında əsas fikir ayrılığını ortaya qoyur: Ermənistan bunu müstəqillik cəhdi kimi görür, Rusiya isə təsir dairəsinin daralması kimi.

Nəticədə vəziyyət paradoksal hal alıb. Ermənistan siyasi olaraq Rusiyadan uzaqlaşmağa çalışır, amma iqtisadi və infrastruktur baxımından hələ də ondan asılıdır. Rusiya isə bu asılılığı açıq qarşıdurmaya getmədən təzyiq aləti kimi saxlamağa üstünlük verir.

Sual budur: bu proses nəzarətli transformasiya olacaq, yoxsa tərəflər emosional qərarlarla geri dönüşü çətin olan nöqtəyə çatacaq?

Hazırkı mərhələdə görünən odur ki, Moskva strateji aktivləri asanlıqla təhvil vermək niyyətində deyil. İrəvan isə riskləri bilə-bilə alternativlər axtarır. Qarşıdakı dövr Ermənistanın sadəcə xarici siyasət kursunun deyil, iqtisadi modelinin də sınağı olacaq.

Hikmət Həsənov