Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası: yeni mərhələnin başlanğıcı - MƏQALƏ

ABŞ-nin 2026-cı il xarici siyasət doktrinasında Cənubi Qafqaz artıq sadəcə münaqişə zonası kimi deyil, qlobal ticarət marşrutlarının, enerji təhlükəsizliyinin və geostrateji rəqabətin kəsişdiyi mühüm mərkəz kimi qiymətləndirilir. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Ukrayna müharibəsindən sonra Avrasiyada formalaşan yeni güc balansı, Çin–ABŞ texnoloji və logistika rəqabətinin dərinləşməsi, eləcə də enerji marşrutlarının siyasi alətə çevrilməsi Vaşinqtonu regiona baxışını yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edib.

Bu yeni yanaşmada Azərbaycan artıq yalnız regional aktor kimi deyil, Avrasiyanın enerji və nəqliyyat xəritəsinin yenidən qurulmasında fəal rol oynayan strateji qütb kimi təqdim olunur. Son illərdə enerji marşrutlarının diversifikasiyası, Avropanın Rusiya qazından asılılığının azaldılması istiqamətində atılan addımlar və Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizin funksionallığının artması Bakının geosiyasi çəkisini xeyli yüksəldib. Məhz bu reallıqlar fonunda ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin 2026-cı ilin fevralında baş tutan region səfəri, xüsusilə İrəvandan birbaşa Bakıya keçməsi, Ağ Evin regionda sülh və inkişaf modelini artıq Azərbaycan üzərindən qurmaq niyyətinin açıq siyasi siqnalı kimi qiymətləndirilə bilər.

Səfər çərçivəsində aparılan müzakirələr və imzalanan “Azərbaycan–ABŞ Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası” iki ölkə arasındakı münasibətləri ənənəvi diplomatik çərçivədən çıxararaq institusional və uzunmüddətli strateji koordinasiya səviyyəsinə yüksəltdi. Bu sənəd yalnız siyasi bəyanat deyil, enerji, logistika, təhlükəsizlik və texnologiya sahələrində konkret mexanizmlərin formalaşdırılmasını nəzərdə tutan çərçivə platformadır. Bu baxımdan səfər simvolik jest deyil, ABŞ-nin Cənubi Qafqazdakı prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirdiyini göstərən praktiki addım kimi dəyərləndirilə bilər.

Vensin Bakıda xüsusi vurğuladığı TRIPP layihəsi, xüsusilə Zəngəzur dəhlizi kontekstində, təkcə fiziki nəqliyyat bağlantısı deyil, regionda qarşılıqlı asılılıq yaradaraq təhlükəsizlik zəmanəti formalaşdıran iqtisadi mexanizm kimi təqdim olunur. ABŞ-nin yanaşmasına görə, iqtisadi inteqrasiya və ticarət dövriyyəsinin artması uzunmüddətli perspektivdə hərbi qarşıdurma risklərini azaldan ən effektiv alətdir. Vaşinqton bu təşəbbüs vasitəsilə Rusiyanın və İranın regiondakı logistik təsir imkanlarını balanslaşdırmağı, alternativ və Qərb tərəfindən dəstəklənən, şəffaf qaydalar əsasında işləyən dəhliz sistemi qurmağı hədəfləyir. Bakı üçün isə bu model həm Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsinin təmin olunması, həm də regional tranzit mərkəzi statusunun beynəlxalq səviyyədə legitimləşdirilməsi deməkdir. Eyni zamanda bu təşəbbüs türk dünyasını birləşdirən mühüm bağlantı kimi qiymətləndirilir və regionun iqtisadi təhlükəsizlik konsepsiyasının yenidən dizaynı anlamına gəlir.

Enerji əməkdaşlığı isə artıq klassik karbohidrogen çərçivəsini aşaraq “yeni neft” kimi xarakterizə olunan kritik minerallar və rəqəmsal tranzit sahələrinə transformasiya olunur. Vens Bakıda yalnız təbii qaz ixracından deyil, həm də qlobal texnoloji rəqabətin əsas resursları olan litium, kobalt və digər nadir mineralların tədarük zəncirlərinin təhlükəsizliyindən bəhs edib. ABŞ-nin Çinlə apardığı rəqabət fonunda Mərkəzi Asiyanın mineral ehtiyatlarının Qərb bazarlarına təhlükəsiz və siyasi risklərdən uzaq marşrutla çatdırılması strateji prioritetə çevrilib. Azərbaycan bu prosesdə tranzit və logistika qovşağı rolunu oynayaraq strateji darvaza funksiyasını yerinə yetirə bilər. Bununla yanaşı, Xəzərin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan fiber-optik kabel layihələri və “Digital Silk Way” təşəbbüsləri regionun rəqəmsal inteqrasiyasını gücləndirərək Azərbaycanın texnoloji hab statusunu möhkəmləndirə bilər. Bu, enerji diplomatiyasının rəqəmsal və texnoloji diplomatiya ilə tamamlandığı yeni mərhələnin göstəricisidir.

Səfərin digər mühüm aspekti ABŞ-nin regiona yanaşmasında real siyasət prinsiplərinin daha açıq şəkildə ön plana çıxmasıdır. Vens və Prezident İlham Əliyev arasında aparılan dialoqda daxili işlərə müdaxilə etməmə və suverenliyə qarşılıqlı hörmət prinsiplərinin vurğulanması münasibətlərin yeni normativ çərçivəsini formalaşdırdı. Bu yanaşma göstərir ki, Vaşinqton regionda liberal müdaxiləçilik modelindən daha çox strateji maraqlara əsaslanan praqmatik əməkdaşlıq formatına üstünlük verir. Xəzər dənizində təhlükəsizliyin gücləndirilməsi, hərbi-texniki əməkdaşlığın genişləndirilməsi və müdafiə sahəsində koordinasiyanın dərinləşdirilməsi barədə müzakirələr iki ölkə arasında etimadın institusional səviyyəyə yüksəldiyini nümayiş etdirir.

Nəticə etibarilə, Vensin səfəri və imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası Cənubi Qafqazın qlobal güc rəqabətində yeni mərhələyə daxil olduğunu göstərir. ABŞ-nin regiona yanaşması artıq epizodik diplomatik təşəbbüslərdən daha çox uzunmüddətli geoiqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasının qurulmasına yönəlib və bu modeldə Azərbaycan mərkəzi həlqə kimi çıxış edir. Enerji, logistika, rəqəmsal tranzit və hərbi əməkdaşlıq sahələrində paralel şəkildə dərinləşən bu tərəfdaşlıq Bakı–Vaşinqton xəttini yalnız ikitərəfli münasibətlər kontekstində deyil, bütövlükdə Avrasiya məkanında yeni güc konfiqurasiyasının formalaşdırıcı elementi kimi təqdim edir. Bu isə göstərir ki, qarşıdakı dövrdə regionda sabitliyin və inkişafın əsas dinamikası iqtisadi inteqrasiya və strateji praqmatizm üzərində qurulacaq.

Hikmət Həsənov