Zəngəzur dəhlizi: 2040 vizyonu və Avrasiya logistikasının yeni xəritəsi - ŞƏRH

Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişdirməyi hədəfləyən Zəngəzur dəhlizi ideyası 2020-ci il müharibəsindən sonra regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar fonunda gündəmə gəldi. Azərbaycanla Naxçıvanı birləşdirəcək quru bağlantının yaradılması, eyni zamanda Türkiyə, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında yeni logistika xəttinin formalaşdırılması bu layihənin əsasını təşkil edir. Dəhliz yalnız regional kommunikasiya layihəsi kimi deyil, həm də Avrasiya məkanında alternativ nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu təşəbbüs sonrakı mərhələdə beynəlxalq platformalarda da müzakirə olunaraq geniş regional və qlobal nəqliyyat şəbəkəsinin tərkib hissəsi kimi təqdim edilməyə başlandı.

Layihənin siyasi və diplomatik dəstək baxımından mühüm mərhələlərindən biri Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmalar və 8 avqust tarixli bəyannamə ilə bağlı oldu. Həmin sənəddə regionda nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və yeni marşrutların təşviqi məsələləri dəstəkləndi. Bu çərçivədə Zəngəzur istiqamətində formalaşdırılan nəqliyyat xətti daha geniş regional layihə kimi təqdim olundu və beynəlxalq tərəfdaşların diqqətini cəlb etdi. ABŞ və digər tərəfdaşların logistika və ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsinə marağı layihənin geoiqtisadi əhəmiyyətini artırdı və onun Orta Dəhlizlə inteqrasiyasını daha real perspektivə çevirdi.

Hazırda Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı həm infrastruktur, həm də logistika planlaşdırması istiqamətində mərhələli işlər davam edir. Azərbaycanın öz ərazisində dəmir yolu və avtomobil yollarının tikintisi, logistika və gömrük sistemlərinin modernləşdirilməsi, eləcə də Orta Dəhliz və Şimal-Cənub marşrutları ilə inteqrasiya prosesləri həyata keçirilir. Məqsəd yalnız yeni bir tranzit xəttinin yaradılması deyil, həm də Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında daha sürətli və etibarlı quru bağlantısının təmin edilməsidir. Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi regional nəqliyyat şəbəkəsinin ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdə tutulur və Bakı tərəfindən uzunmüddətli strateji layihə kimi təqdim edilir.

Baş nazirin müavini Samir Şərifovun Dubayda keçirilən Dünya Hökumətlər Sammitində səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu strateji baxışın davamı kimi qiymətləndirilə bilər. O, Zəngəzur dəhlizinin Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında etibarlı quru əlaqəsi yaradacağını və 2040-cı ilə qədər 865 min TEU həcmində yük axınına xidmət etmək potensialına malik olduğunu vurğulamaqla layihənin yalnız regional deyil, qlobal logistika sistemində rolunu önə çəkdi. Bu göstərici Zəngəzur marşrutunun Orta Dəhlizin əsas komponentlərindən birinə çevrilə biləcəyini göstərir və Azərbaycanın tranzit ölkə kimi mövqeyini gücləndirmək strategiyasına uyğun gəlir.

Şərifovun çıxışında Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi xüsusi vurğulandı. Bu yanaşma Bakının özünü yalnız regional tranzit mərkəzi kimi deyil, Avrasiya təchizat zəncirinin vacib halqası kimi təqdim etməyə çalışdığını göstərir. “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü və Orta Dəhliz çərçivəsində Azərbaycanın rolu barədə deyilənlər ölkənin logistika infrastrukturuna yatırılan investisiyaların strateji əsasını izah edir. Son illərdə yükdaşımaların artması, Orta Dəhliz və Şimal-Cənub marşrutları üzrə göstəricilərin yüksəlməsi bu strategiyanın mərhələli şəkildə reallaşdığını göstərir.

Nazir müavininin Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının genişləndirilməsi və konteyner daşımalarının artması ilə bağlı təqdim etdiyi rəqəmlər Azərbaycanın logistika infrastrukturunu gücləndirmək istiqamətində sistemli siyasət yürütməsinin göstəricisidir. Xüsusilə Bakı limanında konteyner dövriyyəsinin 40 faiz artması və 107 min TEU-nu keçməsi Orta Dəhliz üzrə real yük axınının artdığını göstərir. Bu dinamika Zəngəzur dəhlizi kimi yeni marşrutların işə düşməsi ilə daha da genişlənə bilər və regionun logistika xəritəsini dəyişə bilər.

Şərifovun qeyd etdiyi digər mühüm məqam sərhəd keçidlərinin rəqəmsallaşdırılması və gömrük prosedurlarının harmonizasiyası ilə bağlıdır. Bu istiqamətdə beynəlxalq koordinasiyanın gücləndirilməsi olmadan yeni nəqliyyat dəhlizlərinin tam potensialının reallaşması mümkün deyil. Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla Orta Dəhlizin effektiv işləməsi üçün Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa ölkələri arasında vahid logistika standartlarının tətbiqi və sürətli tranzit mexanizmlərinin qurulması həlledici amil sayılır.

Ümumilikdə Samir Şərifovun açıqlamaları Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizini yalnız regional layihə kimi deyil, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən geniş logistika şəbəkəsinin əsas elementlərindən biri kimi gördüyünü göstərir. 2040-cı ilə qədər 865 min TEU həcmində yük potensialı ilə bağlı proqnoz isə bu marşrutun uzunmüddətli iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətinə işarə edir. Bu yanaşma Bakının tranzit və logistika mərkəzi kimi rolunu gücləndirməyə yönəlmiş strategiyanın əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Hikmət Həsənov