Naxçıvan xətti və Orta Dəhliz: regional sülhün iqtisadi bazası - MƏQALƏ

Belçikanın Azərbaycandakı səfirinin Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında nəqliyyat əlaqəliliyi sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndiyini vurğulaması diplomatik protokol çərçivəsindən kənara çıxan məna daşıyır. Bu bəyanat Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsinə dair strateji baxışında Azərbaycanın rolunun getdikcə artdığını göstərir. Transxəzər marşrutu, yaxud Orta Dəhliz layihəsi Aİ üçün yalnız iqtisadi səmərəlilik məsələsi deyil, eyni zamanda geosiyasi sabitlik və davamlılıq alətidir. Avropanın qlobal ticarət və təchizat zəncirlərində üzləşdiyi risklər fonunda alternativ nəqliyyat xətlərinə ehtiyac daha qabarıq şəkildə üzə çıxır. Bu kontekstdə Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (AYİB) Naxçıvan istiqamətində dəmir yolu xəttinin texniki-iqtisadi əsaslandırılmasına cəlb olunması Brüsselin niyyətinin deklarativ deyil, institusional və uzunmüddətli xarakter daşıdığını nümayiş etdirir. Bu yanaşma Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturunun beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasına və regionun qlobal ticarət sisteminə daha dərin inteqrasiyasına xidmət edir.

Avropa İttifaqının Orta Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, oradan isə Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan logistik xətt formalaşdırması qlobal iqtisadi transformasiyanın tərkib hissəsidir. Son illərdə artan geosiyasi qeyri-sabitlik və marşrut riskləri Avropanı ticarət yollarını şaxələndirməyə vadar edib. Bu yeni konfiqurasiyada Azərbaycan təkcə tranzit ölkə deyil, həm də nəqliyyat və logistika baxımından etibarlı regional mərkəz rolunu oynayır. Bakı Limanı, dəmir yolu magistralları və regional bağlantılar Orta Dəhlizin real və işlək mexanizmə çevrilməsini təmin edir. Brüssel üçün Azərbaycanla əməkdaşlıq yalnız iqtisadi fayda deyil, həm də uzunmüddətli sabitlik amilidir.

Bu kontekstdə Naxçıvanın mühüm geosiyasi qovşaq kimi ön plana çıxması onun regional inteqrasiya potensialı ilə birbaşa bağlıdır. Naxçıvanın inkişafı regionda kommunikasiyaların “blokdan çıxarılması” ideyasının praktik təzahürüdür və bu proses sülh və əməkdaşlıq müstəvisində qiymətləndirilməlidir. Nəqliyyat əlaqələrinin açılması iqtisadi qarşılıqlı asılılığı gücləndirir, ticarət dövriyyəsini artırır və regionda etimad mühitinin formalaşmasına töhfə verir. Kommunikasiyalar nə qədər geniş və funksional olarsa, qarşıdurma riski bir o qədər azalır, əməkdaşlıq üçün real zəmin yaranır. Bu baxımdan Naxçıvan üzərindən inkişaf etdirilən nəqliyyat xətləri təkcə logistika layihəsi deyil, eyni zamanda regional sülh modelinin iqtisadi dayağı kimi çıxış edir.

Kommunikasiyalar və regional sülh modeli anlayışı məhz bu nöqtədə öz real məzmununu qazanır. Müasir beynəlxalq təcrübə göstərir ki, iqtisadi bağlılıq siyasi dialoqun davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir. Regionlar arasında nəqliyyat və ticarət əlaqələri genişləndikcə tərəflər arasında qarşılıqlı maraqlar dərinləşir və bu, sülhün institusional əsaslarını möhkəmləndirir. Cənubi Qafqaz üçün bu model xüsusilə aktualdır, çünki uzun illər qapalı qalmış kommunikasiya xətləri regionun inkişaf potensialını məhdudlaşdırıb. Yeni nəqliyyat arxitekturası isə rəqabətdən daha çox əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlər sistemini təşviq edir.

Orta Dəhlizin iqtisadi effekti də bu kontekstdə ayrıca qeyd edilməlidir. Bu marşrut təkcə yüklərin daşınma müddətini qısaltmır, eyni zamanda regional iqtisadiyyatlara əlavə dəyər yaradır. Logistika mərkəzlərinin formalaşması, xidmət sektorunun genişlənməsi, tranzit gəlirlərinin artması və yeni investisiya imkanlarının açılması Orta Dəhlizi iştirakçı ölkələr üçün strateji iqtisadi layihəyə çevirir. Azərbaycan üçün bu dəhliz yalnız tranzit gəlirləri deyil, həm də sənaye zonalarının inkişafı, ixrac imkanlarının genişlənməsi və regional iqtisadi liderliyin möhkəmlənməsi deməkdir.

Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığın uzunmüddətli nəticələri də məhz bu prizma ilə qiymətləndirilməlidir. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın Avropa nəqliyyat arxitekturasına inteqrasiyasını dərinləşdirir, eyni zamanda Bakının qlobal ticarət sistemində rolunu artırır. Aİ üçün Azərbaycan etibarlı tranzit tərəfdaş, Azərbaycan üçün isə Avropa bazarlarına çıxış və institusional əməkdaşlıq imkanları yaradır. Uzunmüddətli perspektivdə bu qarşılıqlı əlaqə regionda iqtisadi sabitliyi gücləndirir və əməkdaşlığa əsaslanan təhlükəsizlik modelinin formalaşmasına töhfə verir.

Nəticə etibarilə, nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi, Orta Dəhlizin inkişafı və Aİ–Azərbaycan əməkdaşlığı bir-birini tamamlayan strateji elementlər kimi çıxış edir. Bu proseslər təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi və sivilizasion nəticələr yaradır. Azərbaycan bu modeldə mərkəzi aktor kimi çıxış edərək nəqliyyat üstünlüklərini regional sülhə, əməkdaşlığa və uzunmüddətli inkişaf perspektivlərinə xidmət edən strateji alətə çevirir.

Hikmət Həsənov