Davosdan Cənubi Qafqaza: Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yeni strateji mərhələ - ŞƏRH

Davos İqtisadi Forumunda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ilə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Tramp arasında keçirilən görüş təkcə ikitərəfli diplomatik təmas kimi deyil, Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi arxitekturasını müəyyən edən mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Görüş zamanı müzakirə olunan məsələlər - Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi, Zəngəzur dəhlizi və TRIPP layihəsi regional sabitliklə qlobal strateji maraqların kəsişdiyi nöqtəni aydın şəkildə ortaya qoyur. Bu kontekst Davos platformasının yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda geosiyasi qərarların koordinasiya olunduğu məkana çevrildiyini də göstərir.

Prezident İlham Əliyevin ötən il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh gündəliyinin irəli aparılması ilə bağlı razılaşmaların əldə edilməsində Prezident Donald Trampın tarixi rolunu xüsusi vurğulaması təsadüfi deyil. Bu yanaşma ABŞ-nin regionda sadəcə vasitəçi deyil, real nəticə yaradan aktor kimi çıxış etdiyini göstərir və Vaşinqtonun Cənubi Qafqaza baxışında keyfiyyət dəyişikliyindən xəbər verir. Eyni zamanda, sülh prosesinin formal bəyanatlarla məhdudlaşmadığı, konkret iqtisadi münasibətlərlə müşayiət olunduğu diqqətə çatdırılır. Azərbaycanın Ermənistana neft məhsulları ixrac etməsi, eləcə də idxal edilən taxılın Azərbaycan üzərindən Ermənistana çatdırılması regionda artıq de-fakto sülh və qarşılıqlı iqtisadi asılılıq mexanizminin formalaşdığını nümayiş etdirir. Bu faktlar sülhün sosial-iqtisadi müstəvidə də öz təsdiqini tapdığını və geri dönüşü çətin prosesə çevrildiyini göstərir. Bu, post-münaqişə dövründə Azərbaycanın hərbi-siyasi uğurlarını iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyası ilə möhkəmləndirməyə yönəlmiş strategiyasına tam uyğundur.

Prezident İlham Əliyevin Zəngəzur dəhlizi ilə yanaşı TRIPP layihəsinin regional bağlantılar baxımından mühüm rolunu xüsusi qeyd etməsi bu təşəbbüslərin artıq lokal deyil, transkontinental xarakter daşıdığını göstərir. Bu vurğu Azərbaycanın regional layihələrə yalnız milli maraqlar prizmasından deyil, qlobal ticarət və təhlükəsizlik arxitekturasının tərkib hissəsi kimi yanaşdığını nümayiş etdirir. TRIPP layihəsi yalnız nəqliyyat və enerji təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda Avropa-Asiya ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi, Rusiya və İran üzərindən keçən ənənəvi xətlərin alternativləşdirilməsi, eləcə də ABŞ-nin Çin və Rusiya ilə qlobal rəqabətində Cənubi Qafqazı strateji halqaya çevirməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu mənada TRIPP layihəsi geoiqtisadi alət olmaqla yanaşı, geosiyasi balanslaşdırma mexanizmi kimi də çıxış edir.

TRIPP layihəsinin iqtisadi göstəriciləri onun strateji mahiyyətini daha da aydınlaşdırır və layihənin uzunmüddətli perspektivdə yaratdığı dəyəri ön plana çıxarır. Mövcud analitik hesablamalara əsasən, layihə tam gücü ilə fəaliyyətə başladıqdan sonra illik 50–60 milyon ton yük daşınmasını təmin etmək potensialına malikdir ki, bu da region üçün ciddi göstərici sayılır. Bu həcmdə tranzit Azərbaycanın illik gəlirlərinə əlavə iqtisadi dəyər qazandıra bilər və qeyri-neft sektorunun güclənməsinə mühüm töhfə verər. Bundan başqa, TRIPP Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların müddətini mövcud marşrutlarla müqayisədə təxminən 30–35 faiz azaldaraq, Asiya ilə Avropa arasında ticarət əlaqələrinin rəqabət qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu üstünlük beynəlxalq logistika şirkətlərinin marşrut seçimində Azərbaycanın rolunu daha da möhkəmləndirir. Bu göstəricilər TRIPP layihəsini təkcə infrastruktur təşəbbüsü deyil, uzunmüddətli makroiqtisadi dayanıqlığın əsas dayaqlarından biri kimi təqdim edir. Bu kontekstdə Azərbaycan artıq yalnız enerji ixracatçısı deyil, qlobal logistika və təhlükəsizlik sisteminin əsas sütunlarından biri kimi çıxış edir.

Görüşdə səsləndirilən digər mühüm fikir isə ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin 1990-cı illərdən bəri ən yüksək səviyyəyə çatmasıdır ki, bu, xüsusi strateji məna daşıyır və bu münasibətlərin yeni keyfiyyət mərhələsinə keçdiyini göstərir. Bu yanaşma onu göstərir ki, hazırda formalaşan münasibətlər konkret bir administrasiyanın siyasi xətti ilə məhdudlaşmır və şəxsi diplomatiyadan institusional əməkdaşlığa doğru inkişaf edir. Eyni zamanda, bu əlaqələr qısa müddətli siyasi konfiqurasiya deyil, institusional və struktur əməkdaşlıq modelinə əsaslanır və gələcəkdə Vaşinqtonda administrasiyalar dəyişsə belə, uzunmüddətli çərçivə kimi qalacaq. ABŞ-nin Azərbaycanı regionda situativ tərəfdaş deyil, uzunmüddətli strateji müttəfiq kimi qəbul etməsi xüsusilə enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhliz, Çin-Avropa ticarət balansı və Yaxın Şərqdə artan risklər fonunda Bakının rolunu Vaşinqton üçün əvəzolunmaz edir. Bu da Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin daha dərin və çoxşaxəli mərhələyə daxil olduğunu sübut edir.

Davosda baş tutan bu görüş bir daha göstərir ki, Azərbaycan artıq regional proseslərin passiv iştirakçısı deyil, bu prosesləri formalaşdıran mərkəzi aktordur və ölkə təşəbbüskar rolunu açıq şəkildə ortaya qoyur. Tramp administrasiyasının bu reallığı qəbul etməsi və TRIPP kimi layihələrdə Azərbaycanı əsas tərəfdaş kimi görməsi Bakı-Vaşinqton münasibətlərini keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəldir və qarşılıqlı etimadın artdığını nümayiş etdirir. Bu mərhələnin əsas mahiyyəti isə ondan ibarətdir ki, sülh, tranzit, enerji və təhlükəsizlik zəncirində Azərbaycanın mərkəzi rolu artıq beynəlxalq səviyyədə rəsmən qəbul olunur və bu rol uzunmüddətli strateji planların tərkib hissəsinə çevrilir. Bu reallıq Azərbaycanın regional və qlobal siyasətdə mövqelərinin daha da möhkəmlənəcəyini göstərir.

Hikmət Həsənov