Rza Pəhləvi kimdir və Cənubi Azərbaycanlılar onu qəbul edəcəklərmi? - ARAŞDIRMA

"Pəhləvi" konkret bir şəxs deyil, İranda 1925-ci ildən 1979-cu il İslam İnqilabına qədər hakimiyyətdə olmuş sülalənin adıdır. Bu sülalənin iki şahı olub:

Rza Şah Pəhləvi (1925–1941): Sülalənin banisidir. Əslən mazandaranlı (farsdilli xalq) bir kazak zabiti idi. Qacarlar sülaləsini (onlar türk mənşəli idilər) devirərək hakimiyyətə gəlib. O, İranı sürətlə modernləşdirmək, mərkəzləşdirmək və dünyəviləşdirmək istəyən sərt, avtoritar bir lider idi.

Məhəmməd Rza Pəhləvi (1941–1979): Rza Şahın oğludur. Atasının siyasətini davam etdirdi, Qərblə (xüsusilə ABŞ-la) sıx əlaqələr qurdu. Onun dövründə İran iqtisadi cəhətdən inkişaf etsə də, siyasi azadlıqlar boğuldu və sosial bərabərsizlik artdı, bu da son nəticədə inqilaba səbəb oldu.

Cənubi azərbaycanlıların Pəhləvilərdən narazılığının kökündə bu sülalənin dövlət idarəçiliyinə gətirdiyi radikal ideoloji dəyişiklik dayanır.

Pəhləvilərdən əvvəl İranı əsrlər boyu türk sülalələri (Səlcuqlar, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar) idarə etmişdi. Bu dövrlərdə dövlət daha çox imperiya xarakteri daşıyırdı və etnik mənsubiyyət ikinci planda idi; türk dili saray və ordu dili kimi yüksək statusa malik idi.

Lakin Rza Şah hakimiyyətə gəldikdən sonra İranda Avropa tipli, "bir millət, bir dövlət, bir dil" prinsipinə əsaslanan milli dövlət quruculuğuna başladı. Bu ideologiyanın əsasını isə ifrat fars millətçiliyi (Pan-iranizm) təşkil edirdi. Bu ideologiyaya görə:

İran tarixi yalnız qədim fars imperiyalarına (Əhəmənilər, Sasanilər) əsaslanmalı idi.

İranda yaşayan bütün xalqlar əslində "iranlı" (yəni fars kökənli) sayılmalı idi.

Ölkənin yeganə rəsmi dili fars dili olmalı, digər dillər sıxışdırılmalı idi.

Məhz yuxarıda qeyd olunan ideologiyanın tətbiqi Cənubi Azərbaycanda yaşayan milyonlarla türk əsilli insanın kimliyinə, dilinə və mədəniyyətinə ağır zərbə vurdu.

Əsas narazılıq səbəbləri dil və mədəniyyət Soyqırımı (Assimilyasiya Siyasəti) idi. Bu, ən böyük və ən ağrılı problemə çevrilmişdir. Pəhləvi rejimi Azərbaycan türkcəsini məktəblərdə, dövlət idarələrində, mətbuatda və hətta ictimai yerlərdə qadağan etdi. Uşaqlar məktəbdə öz dillərində danışdıqları üçün cəzalandırılırdılar.

Türklərin əslində türk olmadığını sübut etmək üçün dövlət səviyyəsində saxta tarix yazıldı. İddia edilirdi ki, Azərbaycanlılar əslində qədim farsdilli "azəri" xalqıdır və sonradan zorla türkləşiblər. Məqsəd onların türk köklərini unutdurmaq və onları farslaşdırmaq idi. Minlərlə türk mənşəli kənd, şəhər, dağ və çay adları fars adları ilə əvəz edildi.

1945-ci ildə Cənubi Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Bu hökumət qısa müddətdə ana dilini rəsmi dil elan etdi, torpaq islahatları apardı və Təbrizdə universitet açdı. Lakin bir il sonra, 1946-cı ilin dekabrında Pəhləvi ordusu Cənubi Azərbaycana daxil oldu və Milli Hökuməti qan içində boğdu. Minlərlə insan öldürüldü, həbs edildi və sürgün olundu. Türkcə kitablar yandırıldı. Bu hadisə Cənubi azərbaycanlıların kollektiv yaddaşında silinməz bir travma buraxdı və Pəhləvi rejiminə nifrəti artdı.

Qacarlar dövründə Təbriz İranın ikinci paytaxtı və vəliəhdin oturduğu şəhər, ən böyük iqtisadi mərkəz idi. Pəhləvilər bütün gücü və sərvəti Tehrana topladılar. Azərbaycan əyaləti siyasi cəhətdən əhəmiyyətsizləşdirildi və iqtisadi cəhətdən mərkəzə nisbətən geri qaldı. Yerli idarəçiliyə çox vaxt yerli əhali yox, mərkəzdən göndərilən farsdilli məmurlar təyin edilirdi.

Pəhləvi dövründə dövlət mediası, kinoları və dərslikləri vasitəsilə türklərə qarşı sistemli bir aşağılama siyasəti aparılırdı. Türklər kobud, savadsız və mədəniyyətsiz kimi təqdim edilir, türk ləhcəsi ilə danışmaq gülüş hədəfinə çevrilirdi. Bu psixoloji təzyiq insanların öz kimliklərindən utanmasına və farslaşmağa məcbur edilməsinə yönəlmişdi.

Yuxarıda sadalanan səbəblər Cənubi Azərbaycan milli hərəkatını həlledici bir seçim qarşısında qoyur. Əgər İranda mərkəzi hakimiyyət çökərsə və ya ciddi zəifləyərsə və alternativ olaraq ortaya Pəhləviçilik kimi unitar-şovinist modellər qoyularsa, Cənubi Azərbaycan xalqı üçün ən real və məqbul yol öz müqəddəratını təyin etmək və müstəqillik elan etmək olacaqdır. Hətta, İranın əksər böləgələrində etirazçılar Pəhləviyə dəstək şüarları səsləndirsə də, azərbaycanlıların keçirdiyi etiraz aksiyalarında “Azərbaycan şərəfdir, Pəhləvi bişərəfdir” şüarı bunun bariz sübutudur.

Bu, artıq sadəcə emosional bir arzu deyil, mövcud şəraitin diqtə etdiyi siyasi zərurətə çevrilə bilər. Pəhləvi rejiminə qayıdışdansa, müstəqillik daha üstün tutulacaq. Çünki Pəhləviçilik milli varlığın inkarı deməkdir, müstəqillik isə milli varlığın ən yüksək formada təsdiqidir. Cənubi Azərbaycanın böyük insan resursları, strateji coğrafi mövqeyi və iqtisadi potensialı müstəqil dövlət quruculuğu üçün ciddi zəmin yaradır. Şimalda Azərbaycan Respublikasının varlığı və güclənməsi də bu prosesdə mənəvi və siyasi dayaq rolunu oynayır.

Nəticə olaraq, İranın gələcək həyatında Pəhləviyə azərbaycanlılar tərəfindən dəstəyi təhlükəli və qeyri-real görünür. Bu, Cənubi Azərbaycanı Tehrandan daha da uzaqlaşdıracaq və parçalanma prosesini qaçılmaz edəcək. Beynəlxalq güclər və İranın gələcəyi ilə maraqlanan tərəflər anlamalıdırlar ki, Cənubi Azərbaycan xalqının iradəsini nəzərə almayan hər hansı bir layihənin uğur qazanmaq şansı yoxdur. Cənubi Azərbaycanlılar üçün Pəhləvi keçmişin qaranlıq səhifəsidir və onlar bu səhifəyə qayıtmaqdansa, öz gələcəklərini müstəqil şəkildə yazmağı seçəcəklər.

Azadxan Axundov