Fransa 2025: dərinləşən sosial böhran və tükənmiş dövlət modeli - ŞƏRH

Fransada “sosial model”, “islahat” və “Avropanın lideri” kimi anlayışlar artıq faktiki məna yükünü itirib. Ölkə on iki ay boyunca daimi qarşıdurma vəziyyətində yaşayıb: elita ilə küçə arasında, mərkəzlə regionlar arasında, inzibati borclarla insan yorğunluğu arasında. Bu gərginlik fonunda cəmiyyətin həm siyasi sistemə, həm də gələcəyə inamı ciddi şəkildə sarsılıb.

Prezident Emmanuel Makron hakimiyyəti qoruyub saxlasa da, ictimai əhval-ruhiyyəyə nəzarəti itirib. Etiraz aksiyaları genişmiqyaslı üsyana çevrilməsə də, demək olar ki, fasiləsiz xarakter alıb. Həmkarlar ittifaqları, müəllimlər, energetika və nəqliyyat sektorunun işçiləri tərəfindən təşkil olunan aksiyalar həftələrlə səngiməyib. Dekabr ayından etibarən bu etirazlar vətəndaş itaətsizliyinin yeni formalarına keçib: yolların bağlanması, rəqəmsal tətillər və spontan şəkildə təşkil olunan “etimadsızlıq yığıncaqları”. Hakimiyyət “milli dialoq” çağırışları ilə cavab versə də, cəmiyyət artıq dialoqun real nəticə verəcəyinə inanmır.

İqtisadi mənzərə də böhranlı olaraq qalır. ÜDM-in artımı sıfıra yaxın səviyyədə dayanıb, sənaye istehsalı göstəricilərin mənfi zonaya düşməməsi üçün çətinliklə tarazlığı qoruyub, kiçik və orta biznes isə yüksək vergi yükü və artan xərclər səbəbindən ciddi çətinliklərlə üzləşib. Siyasi qeyri-sabitlik kəskin büdcə böhranını daha da dərinləşdirib. İl həm əvvəlində, həm də sonunda Milli Assambleyada çoxluğun olmaması və siyasi parçalanma səbəbindən büdcənin vaxtında qəbul edilməməsi ilə yadda qalıb.

Sosial gərginlik fonunda bərabərsizlik daha qabarıq şəkildə üzə çıxıb. “Bərabər imkanlar” haqqında illərdir səsləndirilən şüarlar reallıqla ziddiyyət təşkil edir: Müəllimlərin maaşı Parisdə kirayə haqqını qarşılamağa yetmir, şəhərətrafı ərazilərdə isə polis məntəqələrinin yandırılması artıq adi hal alıb. Bu vəziyyət sosial parçalanmanı daha da dərinləşdirir.

Bir sıra lokal terror aktlarından sonra hökumət təhlükəsizlik siyasətini sərtləşdirib. Xüsusi xidmət orqanlarının səlahiyyətləri genişləndirilib, sosial şəbəkələr üzərində rəqəmsal nəzarət gücləndirilib. “Dövlət kibertəhlükəsizliyi” haqqında qanun ciddi tənqidlərə səbəb olub və media tərəfindən “demokratiyanın filtri” kimi qiymətləndirilib. Bu addımlar təhlükəsizliklə azadlıqlar arasında balansın pozulduğu barədə narahatlıqları artırıb.

Xarici siyasətdə Fransa Ukraynaya ən böyük hərbi dəstək göstərən ölkələrdən biri olaraq qalır və təxminən 4,5 milyard avro dəyərində silah tədarük edib. Prezident Makron Fransanın Avropada liderlik rolunu üzərinə götürməli olduğunu vurğulasa da, bu ritorika ölkə daxilində getdikcə daha çox yorğunluq və narazılıq doğurur. Xüsusilə artan dövlət borcu və sosial proqramların ixtisarı fonunda bu mövqe cəmiyyətin geniş təbəqələri tərəfindən tənqidlə qarşılanır.

Miqrasiya sahəsində də ziddiyyətli proseslər müşahidə olunur. Yeni deportasiya tədbirləri rekord sayda sığınacaq müraciətləri ilə yanaşı həyata keçirilir və şəhərətrafı ərazilərdə baş verən hər bir hücum çoxmillətli modelin uğursuzluğu və ya zəruriliyi ətrafında kəskin siyasi mübahisələrə yol açır.

2025-ci ilin sonuna doğru Fransa yorğun, əsəbi və gələcəyə dair aydın baxışdan məhrum vəziyyətə gəlib çıxıb. Dövlət böhranları idarə etməyə çalışan, lakin real və inandırıcı həll yolları təklif edə bilməyən mexanizmə çevrilib. İqtisadi, siyasi və mədəni tükənmişlik gələcək perspektivin olmaması ilə üst-üstə düşür və vətəndaşlar hətta yaxın bir il üçün belə öz həyatlarının hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini təsəvvür etməkdə çətinlik çəkirlər.

Hikmət Həsənov