ABŞ və İsrail İrana yenidən hücum edəcəkmi? – TƏHLİL

Yaxın Şərq regionu müasir tarixinin ən gərgin və təhlükəli mərhələlərindən birini yaşamaqdadır. İsrailin Qəzza və Livandakı hərbi əməliyyatları, qarşılıqlı raket zərbələri və ABŞ-nin regiondakı hərbi mövcudluğunun artması fonunda analitiklər və siyasətçilər tək bir suala cavab axtarırlar: ABŞ və İsrail 27 oktyabrda İsraildə növbəti parlament (Knesset) seçkiləri və ABŞ-də 3 noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərindən sonra İrana qarşı yeni və daha genişmiqyaslı hərbi hücuma keçəcəkmi?

Son dövrdə baş verən hadisələr regionda əvvəllər mövcud olan "kölgə müharibəsi" qaydalarını tamamilə ləğv etdi. İsrail və İran artıq proksi qüvvələr vasitəsilə deyil, birbaşa öz ərazilərindən bir-birinə hərbi zərbələr endirirdilər.

İsrail Tehranın nüvə proqramını və ballistik raket imkanlarını öz varlığı üçün birbaşa ekzistensial təhlükə hesab edir. Livan "Hizbullah"ının və HƏMAS-ın komandanlıq heyətinin zərərsizləşdirilməsindən sonra Təl-Əviv regionda yaranmış güc boşluğundan istifadə edərək İranın hərbi potensialını maksimum dərəcədə zəiflətməyə çalışır.

Tehran həm daxili auditoriyanı sakitləşdirmək, həm də müdafiə gücünü qorumaq üçün İsrailə qarşı kütləvi raket hücumları həyata keçirdi. Lakin İran eyni zamanda ABŞ ilə birbaşa müharibədən qaçmaq üçün diplomatik kanalları açıq saxlamağa cəhd edir.

İsrailin İrana yenidən hücum edib-etməyəcəyi məsələsində iki əsas ssenari mövcuddur:

1) Zərbəni istisna etməyən səbəblər

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin hesabatlarına görə, İran uranın zənginləşdirilməsi faizini nüvə silahı səviyyəsinə çox yaxınlaşdırıb. İsrail hərbi rəhbərliyi hesab edir ki, İranın nüvə silahı əldə etməsinə icazə vermək olmaz və bunun üçün son fürsətdən istifadə edilməlidir. Həmçinin İranın regiondakı proksi qüvvələrinin zəifləməsi İsrailə İrana birbaşa zərbə endirmək üçün unikal pəncərə açır.

2) İsraili saxlayan faktorlar

İrana genişmiqyaslı hücum böyük miqdarda dəqiq idarə olunan sursat, aviasiya yanacağı və kəşfiyyat dəstəyi tələb edir. İranın minlərlə ballistik raketi İsrailin Hava Hücumundan Müdafiə sistemlərini aşaraq mülki və strateji infrastruktura ciddi ziyan vurmaq potensialına malikdir.

ABŞ-nin mövqeyi bu məsələdə həlledici rola malikdir. Vaşinqtonun İrana birbaşa hücumda iştirak etməsi və ya İsrailə yaşıl işıq yandırması bir neçə faktordan asılıdır:

ABŞ Yaxın Şərqə əlavə hərbi gəmilər, qırıcı təyyarələr və HHM sistemləri yerləşdirib. Lakin bu addımın əsas məqsədi İranı İsrailə hücumdan çəkindirmək və İsraili müdafiə etməkdir, birbaşa genişmiqyaslı müharibə başlatmaq deyil.

İrana qarşı genişmiqyaslı hücum Hörmüz boğazının qapanması ilə nəticələnə bilər. Bu isə qlobal neft qiymətlərinin kəskin yüksəlməsinə, inflyasiyanın artmasına və dünya iqtisadiyyatında böhrana gətirib çıxarar. ABŞ rəhbərliyi bu riskləri almaqda maraqlı deyil.

ABŞ-də daxili siyasi dinamika və ictimai rəy Yaxın Şərqdə yeni bir sonu görünməyən müharibəyə qarşıdır.

Geosiyasi təhlillərə əsasən, yaxın gələcəkdə hadisələrin inkişafı üçün üç ana ssenari irəli sürülə bilər:

Ssenari A: İsrail ABŞ-nin razılığı ilə İranın hərbi obyektlərinə, raket istehsalı zavodlarına və kəşfiyyat mərkəzlərinə nöqtəvi zərbələr endirir. Nüvə obyektləri və neft infrastrukturu hədəf alınmır. Tərəflər gərginliyi müəyyən çərçivədə saxlayaraq birbaşa gənişmiqyaslı müharibədən qaçırlar.

Ssenari B: İranın nüvə silahı əldə etməyə çox yaxın olduğu kəşfiyyatı təsdiqlənərsə, İsrail ABŞ-nin məhdud logistik dəstəyi ilə Natanz, Fordo kimi nüvə obyektlərinə zərbə endirə bilər. Bu, İranın sərt cavabına və regional müharibəyə yol aça bilər.

Ssenari C: ABŞ və İsrailin birgə İranın bütün dövlət və hərbi strukturlarını çökdürmək üçün kütləvi hücuma keçməsi. Bu ssenari ABŞ üçün həddindən artıq böyük resurs və risk tələb etdiyindən hazırda ən aşağı ehtimallı variantdır.

ABŞ və İsrailin İrana yenidən hücum edib-etməyəcəyi məsələsində cavab böyük ehtimal “HƏ” dir, lakin hücumun miqyası və xarakteri kritik əhəmiyyət kəsb edir.

İsrail hərbi baxımdan İrana yenidən hücum edəcək. Lakin Vaşinqtonun təzyiqi və qlobal iqtisadi risklər bu hücumun İran rejimini devirmək və ya tam miqyaslı regional müharibə başlatmaq məqsədi daşımasından daha çox, çəkindirici və nöqtəvi xarakter daşıyacağını göstərir.

Bununla belə, Yaxın Şərqdə hər an baş verə biləcək bir hesablama səhvi regionu qarşısıalınmaz bir böyük müharibə alovunun içinə çəkə bilər.

Nəticə etibarilə əminliklə qeyd etmək olar ki, hərbi hücum İrana ağır zərbə vura bilər, lakin bu zərbə İranı nüvə ambisiyalarından çəkindirməyəcək, əksinə onu nüvə silahını mümkün qədər tez və gizli şəkildə əldə etməyə təşviq edəcək.

Məhz bu səbəbdən ABŞ və bir çox Qərb strateqləri hesab edirlər ki, İranın nüvə proqramını tamamilə dayandırmağın yeganə uzunmüddətli yolu hərbi zərbə deyil, dərin diplomatik razılaşma və ya daxili rejim dəyişikliyidir.

Azadxan Axundov